• SỞ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BẮC GIANG - Đ/C SỐ 74 Đ. NGUYỄN THỊ LƯU - P. NGÔ QUYỀN - TP. BẮC GIANG
Liên kết

 

 

 

Thông kê truy cập
  • Tổng số lượt: 572168
  • Số người đang xem: 38
  • Trong ngày: 147
  • Trong tuần: 31856
  • Trong tháng: 572121
  • Trong năm: 572168
Trang chủ

Về Thổ Hà xem quan họ lề lối

( 08:17 | 21/02/2017 ) Bản để inGửi bài này qua Email

 

Trong số rất nhiều di sản của làng cổ Thổ Hà, xã Vân Hà, huyện Việt Yên (Bắc Giang) có lẽ dân ca quan họ là thứ dễ khiến du khách mềm lòng và say đắm nhất. Bằng lối chơi giản dị nhưng vẫn giữ được lề lối cổ xưa, các liền anh, liền chị nơi đây đã tạo nên chất riêng cho quan họ bờ Bắc sông Cầu.

Nghề chơi "có tinh mới tường"

Bản thân đã từng nhiều lần được thưởng thức quan họ trong những hoàn cảnh, không gian khác nhau nhưng tôi vẫn muốn về Thổ Hà để mục sở thị những canh hát cổ mà cũng để kiểm câu nói của người xưa "Về Thổ Hà mới ra quan họ". Lâu nay khán giả thường quen với việc nghe quan họ có nhạc đệm nhưng để thưởng thức một canh quan họ đúng nghĩa (hát chay, không nhạc đệm) chúng tôi đã về Thổ Hà. Đứng trên bờ đê sông Cầu, du khách cảm nhận được một không gian thật nên thơ, tĩnh mịch, cảnh tượng trên bến, dưới thuyền với cái mênh mangcủa sóng nướcdạt dào. Trong suy nghĩ bất giác của tôi, biết đâu những làn điệuquan họ cổ như“Gọi đò”, “Ngồi tựa mạn thuyền”, "Giã bạn"… được ra đời từ chính không gian ấy. Vào dịp mùa xuân, đầu làng, cuối ngõ ở Thổ Hà đâu đâu cũng là bóng dáng thướt tha của liền anh, liền chị xúng xính khăn xếp, áo the du xuân, trẩy hộivà đắm say với câu quan họ. Cũng chính cái chất quan họ mộc mạc, đúng lối, cốt cách cổ ấy mà hai nghệ nhân của làng từng được mời tham gia lưu diễn tại Pháp. Và cũng thật vinh dự khi làng Thổ Hà có đến 2 liền anh được phong tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực quan họ.

Liền anhnghệ nhân ưu túPhú Hiệp- Chủ nhiệm CLB quan họ Thổ Hà được xem là người có giọng ca"vang, rền, nền, nảy"vào bậc nhất vùng Kinh Bắc trải lòng với chúng tôi: Nói đến Thổ Hà là nói đến quan họ, bao đời nay người đã nâng niu, trân quý nghệ thuật ấy bằng tất cả tấm lòng và tình yêu vô hạn.Quan họ của làng có nét độc đáo mà khắp vùng Kinh Bắc không đâu có được, đó làcảnh hát chào bạn trên sông. Bao năm chơi quan họ, liền anh, liền chị Thổ Hà chưa bao giờ cảm thấy hổ thẹn với tiền nhân bởi lối chơi không dễ dãi, đặc biệt là chưa bao giờ thấy ai phải phàn nàn việc "ngả nón xin tiền". Họ chơi vì đắm đuối, hát bằng cả trái timđể thỏa niềm đam mê, chứ không nặng chuyện tiền nong.Ở Thổ Hà, những người "có nghề" gọi là "chơi quan họ", không ai nói "hát quan họ", cũng chẳng ai gọi là “bài” quan họ mà nói: “câu” quan họ, mỗi “đoạn” họ gọi là một “trổ”. Anh hai Hiệp bảo: Hát quan họ thì dễ, nhưng  chơi quan họ thì không phải làng nào và không phải ai cũng hiểu và làm được. Chơi thì thanh tao, khiêm nhường,có lề, có lối vàđắm đuối hết lòng.Mình chơi quan họ thì phải giữ cái gốc, để cho bạn bè, con cháu sau này nhìn vào còn biết thế nào là quan họ. Liền anh này cũng phân trần: "Bây giờ người ta quen gọi câu lạc bộ quan họ chứ đúng chất cổ xưa thì phải là "bọn quan họ" dù rằng từ "bọn" bây giờ nghe không được lịch sự lắm". Người biết chơi quan họ chí ít cũng phải nằm lòngvài chục “câu”, người giỏi có khi biết hàng trăm “câu”để có thể ứng khẩu đối đápvới bọn quan họ làng khác một cáchđúng lề đúng lối, phép tắc ứng xử. Để biết chơi quan họ thì cần có một quá trình, người mới biết hát phải tập cách lấy hơi, kỹ thuật luyến láy, ngânngarồi khi hát được nhuyễn mới tính đến vang, rền, nền, nảy. Người chơi phải hiểu các điệu hừ la, la rằng, la bạn... tập hát cả ba giọng: giọng vặt, giọng kết, giọng giã, hát lề lối, hát đối, hát canh… Ngoài ra cần hiểu văn hóaứng xử, giao tiếp rất đỗi chân tình và tế nhị của người quan họ.  

Đắm say câu ối a, ứ hự

Quan họ ở Thổ Hà không chỉ là nghệ thuật mà còn là văn hóaứng xử. Người Thổ Hà luôn tự hào, kiêu hãnh vì còn giữ được quan họ cổ. Họ tuyệt nhiên không vì lợi ích trước mắt mà đánh mất đi bản sắc. Khách đến chơi nhà, không chỉ “rót nước pha trà” mời khách, mà có cảnhững câu hát thắm đượm nghĩa tình: “Mỗi khi khách đến chơi nhà/ đốt than quạt nước phà trà mời người xơi/ trà này quý lắm người ơi/Mỗi người một chén cho tôi vui lòng”...Theo các nghệ nhân tại đây: Sau canh hát đón bạn trên sông, quan họ Thổ Hà chuyển về hát ở chùa, rồi lại về một nhà chứa quan họ (nhà của một liền anh, liền chị trong đội hát).Một canh hátcổthường có ba chặng. Chặng đầu tiên, người Thổ Hà thường dùng hình thức hát mời theo kiểu lề lối. Chặng thứ hai là chặng vặt, sử dụng các điệu hát thông thường. Chặng thứ ba là chặng giã, giọng hát lưu luyến trữ tình.

Vào mùa xuân, bọn quan họ Thổ Hà thường mời bọnquan họ trong vùng đến giao lưu,đối đáp, ca xướng cho đến sáng hôm sau mới tàn cuộc. Anh hai, chị haicùng nhau khoe sắc, đuatài trong bộ trang phục khăn xếp áo the,bộ áo tứ thân mớ ba, mớ bẩy cùng chiếc nón quai thao duyên dáng.Một "bữa tiệc" quan họ mùa xuân trong không gian trầm mặc được cất lên từ những làn điệu làm đắm say bao thi nhân mặc khách. Càng về khuya quan họ càng bay bổng, mặn nồng tình nghĩa. Bởi về lúc ấy tâm trạng người quan họ được thăng hoa, dãi bầy hết qua những câu hát, đẩy cuộc vui đến cao trào.Những làn điệu mang đầy nỗi niềm, cái sầu man mác, tương tư của đôi lứa như lời của một làn điệuliền anh Phú Hiệp thể hiện cho chúng tôi nghe:“Bây giờ còn sớm người ơi, xin người nghỉ lại mà chơi mai về”- "Bây giờ chia rẽ đôi nơi/ Kẻ về người ở như khơi mạch sầu/Ruột tằm chín khúc quặn đau"…Từng lời, từng câu hát cứ văng vẳng thánh thót, nghe sao mà sâu lắng, thiết tha đến vậy!

Nghệ nhân Phú Hiệp còn bảo: Câu hát của chúng tôi khi cất lên không phải là “chót lưỡi đầu môi” mà sự trải lòng mình, quan họ Thổ Hà phải chơi, phải hát sao cho thể hiện được tấm chân tình,hiếu khách vàtâm tình của người hát.Thế mới có câu: "Xưa kia nam nữ trẻ già, ai mà ca được ắt là hiển vinh. Ngẫm xem các giọng cho tinh, ai mà ca được hiển vinh muôn đời".Mấy chục năm nay, dù cuộc sống khó khăn đến đâu thì vẫn không thể thiếu được quan họ trong hội xuân. Đó là dịp để người quan họ uống chén rượu mừng xuân, mừng hội, vui bầu, vui bạn đến khi nàotan canh, rạng ngàymới thôi. Nhưng cuộc vui nào rồi cũng có hồi kết, mànchia tay giã bạn đầy bịn rịn, quyến luyến diễn ra ngay trên bến sông vớicâu hát "Người về em vẫn khóc thầm/Đôi bên vạt áo ướt đầm như mưa”hay “Bây giờ kẻ bắc người nam, Đàn cầm ai nỡ dứt dây cho đành, Quan họ nghỉ chúng em ra về…”. Cả chủ lẫn khách đànhbùi ngùi tiếc nhớ“Người về tôi vẫn ngậm ngùi, để thương, để nhớ cho tôi thế này/ Người về tôi chẳng dám nài, áo trong người mặc, áo ngoài người để làm tin”.

Hồng Ngoan

 

 

 

 

;?>